Creatieve workshops op school: ideeën voor PO en VO

Een creatieve workshop op school is een laagdrempelige manier om leerlingen kennis te laten maken met iets wat tijdens een gewone schooldag niet snel aan bod komt. Zelf een rap schrijven, een beat produceren, graffiti spuiten, een stop-motionfilm maken, breakdancen, fotograferen of werken met kunstmatige intelligentie: leerlingen leren vooral door zelf te doen.

Maar welke workshop kies je?

Met tientallen mogelijkheden is dat soms lastiger dan het lijkt. Een workshop die perfect werkt met groep 8 hoeft niet automatisch geschikt te zijn voor groep 3. Een activiteit die met vijftien leerlingen uitstekend werkt, kan met dertig leerlingen veel minder sterk uitpakken. En een workshop waarbij veel apparatuur nodig is, stelt weer andere eisen aan lokaal en groepsgrootte dan een dansworkshop.

Daarom vind je op deze pagina niet alleen ideeën voor creatieve workshops, maar vooral praktische informatie om te bepalen welke workshop bij jouw leerlingen, doel en situatie past.

Wat is een creatieve workshop op school?

Tijdens een creatieve workshop maken leerlingen actief kennis met een kunstvorm, techniek, medium of creatieve discipline.

Dat kan bijvoorbeeld muziek, dans, beeldende kunst, taal, fotografie, film of digitale media zijn.

Het belangrijkste verschil met een gewone demonstratie of voorstelling is dat leerlingen niet alleen kijken of luisteren, maar zelf deelnemen, experimenteren en creëren.

Dat hoeft overigens niet altijd te betekenen dat iedereen aan het einde met een tastbaar eindproduct naar huis gaat.

Bij graffiti, fotografie of stop-motion ontstaat vaak een zichtbaar resultaat. Bij dans, beatbox, freerunning of percussie zit de ervaring veel meer in het leren, oefenen en uiteindelijk kunnen uitvoeren van iets nieuws.

Beide kunnen even waardevol zijn.

Waarom creatieve workshops organiseren op school?

Een workshop kan verschillende functies hebben.

Soms wil een school leerlingen simpelweg een bijzondere en leuke activiteit aanbieden. Maar workshops kunnen ook worden ingezet als onderdeel van een cultuurdag, CKV-programma, projectweek, introductiedag of themaweek.

Afhankelijk van de workshop kunnen leerlingen bijvoorbeeld:

• kennismaken met kunst en cultuur;
• ontdekken waar hun talenten en interesses liggen;
• samenwerken met andere leerlingen;
• leren presenteren;
• experimenteren zonder dat iets direct goed of fout hoeft te zijn;
• creatief omgaan met taal, beeld, muziek of technologie;
• of kennismaken met een discipline die ze zelf niet snel zouden kiezen.

Een workshop hoeft daarom niet altijd aan een zwaar leerdoel gekoppeld te worden om waardevol te zijn.

Soms is ontdekken dat je iets leuk vindt wat je nog nooit hebt geprobeerd al een prima opbrengst.

Welke creatieve workshops zijn er voor scholen?

Het aanbod is enorm. Alleen binnen 4XM Workshops hebben we inmiddels meer dan zestig verschillende workshops verzorgd.

Om kiezen makkelijker te maken, kun je creatieve workshops grofweg indelen in een aantal categorieën.

Muziekworkshops

Muziek werkt vaak goed omdat leerlingen snel zelf aan de slag kunnen.

Denk bijvoorbeeld aan:

Rap
Leerlingen schrijven hun eigen tekst en leren deze ritmisch uitvoeren.

Beatbox
Met alleen mond en stem worden beats en geluidseffecten gemaakt.

DJ
Leerlingen maken kennis met mixen, timing en de basisprincipes van DJ'en.

iPad Producing
Zelf beats en muziek produceren met digitale apparatuur.

Percussie en Streetbeats
Samen ritmes spelen en ervaren hoe afzonderlijke partijen één geheel vormen.

Body Percussie
Muziek maken met het eigen lichaam als instrument.

Muziekworkshops kunnen individueel creatief zijn, maar lenen zich ook uitstekend voor samenwerking.

Dansworkshops

Dans is vooral geschikt wanneer leerlingen letterlijk in beweging mogen komen.

Voorbeelden zijn:

• Hiphop;
• Streetdance;
• Breakdance;
• Popping;
• Flashmob;
• Capoeira.

Het voordeel van veel dansworkshops is dat er relatief weinig materiaal nodig is. Een geschikte ruimte en voldoende bewegingsvrijheid zijn meestal belangrijker.

Daar staat tegenover dat niet iedere leerling zich even gemakkelijk voelt bij dansen voor anderen. Een goede workshopleider houdt daar rekening mee en bouwt de activiteit stap voor stap op.

Multimediaworkshops

Multimedia is voor veel leerlingen herkenbaar doordat beeld, video en technologie onderdeel zijn van hun dagelijkse leven.

Denk aan:

• Stop Motion;
• Green Screen;
• Vloggen;
• Smartphone Fotografie;
• Fotografie;
• Light Painting;
• Foley Art;
• Creatief met AI;
• Augmented Reality;
• Game Design.

Bij deze workshops speelt apparatuur vaak een grotere rol. Daardoor zijn groepsgrootte, beschikbare apparaten en de manier waarop leerlingen samenwerken extra belangrijk.

Beeldende workshops

Bij beeldende workshops staat het maken centraal.

Voorbeelden zijn:

• Graffiti;
• Tape Art;
• Stencil Art;
• Striptekenen;
• Tattoo Art;
• 3D-pen;
• Cyanotypie;
• Procreate tekenen;
• Acryl Gieten;
• Plastic Fantastic.

Het voordeel is dat leerlingen vaak duidelijk kunnen zien wat ze tijdens de workshop hebben gemaakt.

Maar ook hier geldt: het proces is minstens zo belangrijk als het eindresultaat.

Niet iedere leerling hoeft na negentig minuten met een perfect kunstwerk naar buiten te lopen.

Taal en performance

Creativiteit kan ook met woorden.

Rap en Spoken Word zijn daar duidelijke voorbeelden van. Leerlingen kunnen schrijven over een onderwerp dat hen bezighoudt, maar een opdracht kan ook gekoppeld worden aan een thema zoals identiteit, vrijheid, sociale media of burgerschap.

Daarmee zijn taalworkshops interessant voor zowel cultuuronderwijs als thematische projecten.

Actieve en fysieke workshops

Niet iedere creatieve workshop vindt plaats achter een tafel.

Bijvoorbeeld:

• Freerunning;
• Movie Fighting;
• Panna Voetbal;
• Basketbal Beats;
• Capoeira.

Hierbij zijn ruimte, veiligheid en groepsgrootte extra belangrijk.

Een workshop Movie Fighting vraagt bijvoorbeeld een andere ruimte dan Rap of Striptekenen.

Hoe kies je een workshop die bij leerlingen past?

Dit is wat ons betreft belangrijker dan de vraag welke workshop op dit moment populair is.

Een goede workshopkeuze begint niet bij:

“Wat lijkt ons als organisatie leuk?”

maar bij:

“Voor wie organiseren we dit eigenlijk?”

Daarbij spelen meerdere factoren een rol.

1. Leeftijd

Leeftijd heeft grote invloed op wat leerlingen zelfstandig kunnen begrijpen en uitvoeren.

Een kleuter heeft een andere motoriek, concentratieboog en zelfstandigheid dan een leerling uit groep 8. En een brugklasser vraagt weer om een andere benadering dan een leerling uit 5 VWO.

Daarom is niet iedere workshop automatisch geschikt voor iedere leeftijd.

Een duidelijk voorbeeld is graffiti. Jonge kinderen hebben soms simpelweg nog niet de handgrootte en vingerkracht om een spuitbus goed te bedienen. In de praktijk adviseren wij een reguliere graffitiworkshop daarom vanaf ongeveer 10 jaar.

Bij digitale workshops speelt iets vergelijkbaars. Een jong kind dat nog niet zelfstandig kan lezen of een app bedienen heeft veel meer begeleiding nodig dan een oudere leerling.

2. Groepsgrootte

Meer leerlingen betekent niet automatisch dat een workshop onmogelijk wordt.

Maar groepsgrootte beïnvloedt wel de kwaliteit.

Dat geldt vooral wanneer materiaal of apparatuur gedeeld moet worden.

Als zes camera's beschikbaar zijn, maakt het nogal verschil of daarmee twaalf of dertig leerlingen moeten werken.

Bij dans kan een iets grotere groep soms veel minder problematisch zijn, zolang de ruimte groot genoeg is.

De ideale groepsgrootte verschilt dus per workshop.

3. Beschikbare ruimte

Een gewoon klaslokaal is prima voor sommige activiteiten en totaal ongeschikt voor andere.

Voor tekenen, rap of digitale workshops kan een lokaal uitstekend werken.

Voor Streetdance, Freerunning of Movie Fighting heb je juist voldoende vrije vloeroppervlakte nodig.

En bij graffiti moet je rekening houden met ventilatie, bescherming van de omgeving en voldoende werkruimte.

Controleer daarom vóór het boeken niet alleen of er “een lokaal” beschikbaar is, maar vooral wat er in dat lokaal moet gebeuren.

4. Hoeveel tijd is beschikbaar?

Een workshop van 45 minuten vraagt om een andere opbouw dan een workshop van twee uur.

Bij een korte workshop ligt de nadruk vaak op kennismaken, snel proberen en ervaren.

Bij een langere workshop ontstaat meer ruimte voor:

uitleg → experimenteren → oefenen → maken → verbeteren → presenteren.

Voor veel creatieve workshops vinden wij 60 tot 120 minuten goed werkbaar, waarbij ongeveer 90 minuten vaak een mooie middenweg is.

Maar de ideale duur verschilt per activiteit en leeftijd.

5. Individueel werken of samenwerken?

Sommige workshops zijn sterk individueel.

Een leerling maakt bijvoorbeeld een eigen tekening, foto of ontwerp.

Andere activiteiten draaien juist om samenwerking. Bij een lipdub, percussieworkshop, filmopdracht of gezamenlijke choreografie hebben leerlingen elkaar nodig.

Dat verschil kun je bewust gebruiken.

Wil je vooral individuele creativiteit stimuleren? Kies dan een activiteit waarin leerlingen veel eigen keuzes kunnen maken.

Wil je vooral groepsvorming of samenwerking stimuleren? Dan is een activiteit met een gezamenlijk resultaat vaak interessanter.

6. Moet er een eindresultaat zijn?

Scholen vragen regelmatig naar een workshop waarbij leerlingen “iets mee naar huis nemen”.

Dat kan leuk zijn, maar is niet noodzakelijk voor een goede workshop.

Een leerling die na een beatboxworkshop ineens een basisbeat kan maken, heeft ook iets geleerd. Alleen past dat resultaat niet in een tas.

Hetzelfde geldt voor dans, freerunning of theater.

Vraag daarom niet alleen:

“Wat maken de leerlingen?”

maar ook:

“Wat kunnen of ervaren de leerlingen na afloop wat ze daarvoor nog niet konden?”

Creatieve workshops voor het basisonderwijs

Bij het basisonderwijs is leeftijd misschien wel de belangrijkste factor.

Tussen groep 1 en groep 8 zit een enorme ontwikkeling.

Voor jonge kinderen werken workshops het beste wanneer uitleg kort is en leerlingen snel mogen beginnen. Lange theoretische introducties werken meestal minder goed.

Vanaf de midden- en bovenbouw kunnen opdrachten langer duren en kunnen leerlingen zelfstandiger keuzes maken.

Voor de bovenbouw worden ook workshops met taal, fotografie, video en digitale media steeds interessanter.

Het is daarom niet nodig dat tijdens een cultuurdag voor de hele basisschool iedere groep exact dezelfde workshops volgt.

Eén gezamenlijk thema met verschillende activiteiten per leeftijd werkt vaak beter.

Creatieve workshops voor het voortgezet onderwijs

In het voortgezet onderwijs wordt de keuze veel groter.

Leerlingen kunnen complexere technieken gebruiken, langer zelfstandig werken en meer verantwoordelijkheid krijgen voor hun eigen creatieve keuzes.

Daardoor zijn bijvoorbeeld workshops rond:

• muziekproductie;
• fotografie;
• film;
• AI;
• spoken word;
• graffiti;
• design;
• dans;
• media;
• en performance

goed inzetbaar.

Bij oudere leerlingen kan bovendien meer aandacht worden besteed aan het creatieve proces: een idee bedenken, keuzes maken, iets uitproberen, aanpassen en uiteindelijk presenteren.

VMBO, HAVO en VWO: moet je verschillende workshops kiezen?

Niet automatisch.

Onze ervaring is dat verschillen tussen individuele klassen vaak groter zijn dan het verschil dat alleen uit het schoolniveau blijkt.

Een enthousiaste VMBO-klas kan uitstekend zelfstandig aan een complexe creatieve opdracht werken, terwijl een VWO-klas soms juist behoefte heeft aan meer structuur.

Een goede workshopleider kijkt daarom niet alleen naar het label VMBO, HAVO of VWO, maar vooral naar de groep die voor hem of haar staat.

De opdracht, hoeveelheid uitleg, het tempo en de zelfstandigheid kunnen vervolgens worden aangepast.

Moeten leerlingen zelf hun workshop kunnen kiezen?

Dat kan, maar hoeft niet.

Bij een cultuurdag laten scholen leerlingen soms vooraf hun voorkeur aangeven. Dat kan de motivatie vergroten omdat leerlingen iets doen waarvoor ze zelf gekozen hebben.

Maar er zit ook een voordeel aan het tegenovergestelde.

Een leerling die altijd voor muziek kiest, ontdekt misschien juist tijdens een toegewezen fotografieworkshop dat fotografie verrassend leuk is.

En leerlingen kiezen soms vooral samen met hun vrienden in plaats van op inhoud.

Er bestaat daarom geen universeel beste systeem.

Een mooie middenweg is leerlingen bijvoorbeeld drie voorkeuren te laten aangeven en de school vervolgens de groepen samen te laten stellen.

Eén workshop of meerdere workshops?

Voor één klas kan één losse workshop voldoende zijn.

Wanneer meerdere klassen of een complete jaarlaag deelnemen, wordt het vaak interessanter om meerdere activiteiten naast elkaar te programmeren.

Leerlingen kunnen dan rouleren tussen workshops of één activiteit kiezen.

Bij een complete cultuurdag kunnen verschillende disciplines naast elkaar bestaan: bijvoorbeeld muziek, dans, multimedia en beeldende kunst.

Het voordeel daarvan is dat leerlingen kennismaken met verschillende vormen van creativiteit en niet iedereen hetzelfde hoeft te doen.

Zoek je vooral inspiratie voor het samenstellen van een programma? Bekijk dan onze 60 ideeën voor een cultuurdag op school.

Creatieve workshop koppelen aan een thema

Een bestaande workshop kan vaak worden gekoppeld aan een thema zonder dat daarvoor een compleet nieuwe workshop ontwikkeld hoeft te worden.

Dat gebeurt vooral door de opdracht aan te passen.

Bijvoorbeeld:

Thema vrijheid
Leerlingen schrijven tijdens Rap of Spoken Word over wat vrijheid voor hen betekent.

Thema duurzaamheid
Bij een beeldende workshop werken leerlingen rond hergebruik, afval of de toekomst.

Thema identiteit
Leerlingen maken een foto, tekst, video of kunstwerk rond de vraag: wie ben ik?

Thema mediawijsheid
Vloggen, fotografie, AI of Green Screen kan worden gekoppeld aan beeldvorming, online identiteit of beïnvloeding.

Thema ideale school
Leerlingen ontwerpen, schrijven of filmen hun ideeën voor de school van de toekomst.

Daarmee wordt de gekozen workshop het middel waarmee leerlingen het thema onderzoeken en verbeelden.

Dat principe is vaak sterker dan proberen een workshop kunstmatig om te bouwen omdat er toevallig een thema aan de dag hangt.

Wat kost een creatieve workshop op school?

De prijs hangt onder andere af van:

• duur;
• aantal leerlingen;
• aantal workshops;
• benodigde workshopleiders;
• reistijd;
• materiaal;
• apparatuur;
• en eventuele voorbereiding.

Eén losse workshop kan relatief duurder zijn dan meerdere workshops op dezelfde locatie, omdat reis- en organisatiekosten dan over minder workshopuren verdeeld worden.

Voor sommige activiteiten gelden daarnaast materiaalkosten per deelnemer.

Bij het vergelijken van offertes is het daarom belangrijk om te kijken wat er daadwerkelijk in de prijs is inbegrepen.

Niet alleen het bedrag onderaan de offerte.

Wil je meer weten over de prijsopbouw en waar je bij het vergelijken van offertes op moet letten? Lees dan ook Wat kost een cultuurdag?

Wat wij in ruim twintig jaar creatieve workshops op scholen hebben geleerd

Sinds 2004 hebben we tienduizenden workshops verzorgd voor zeer uiteenlopende groepen. Daardoor zijn er een paar dingen die we inmiddels belangrijker vinden dan welke workshop toevallig populair is.

1. De workshopleider is minstens zo belangrijk als de workshop

Een geweldige workshop met een workshopleider die niet bij de groep past kan alsnog tegenvallen.

Andersom kan een relatief eenvoudige activiteit fantastisch uitpakken wanneer iemand goed aanvoelt wat een groep nodig heeft.

2. Leerlingen willen vooral zelf iets doen

Een beetje uitleg is nodig.

Maar bij een workshop van negentig minuten moet niet de eerste dertig minuten bestaan uit iemand die vertelt hoe leuk zijn vak is.

De oefendichtheid moet hoog zijn.

Uitleg werkt het beste wanneer leerlingen die informatie vrijwel meteen kunnen toepassen.

3. Niet iedere klas reageert hetzelfde

Een programma dat 's ochtends uitstekend werkt kan bij een andere groep 's middags aangepast moeten worden.

Daarom moet een workshopleider niet alleen zijn programma kennen, maar ook durven afwijken wanneer de groep daarom vraagt.

4. Moeilijker is niet automatisch beter

Leerlingen hoeven in één workshop geen expert te worden.

Een opdracht die nét uitdagend genoeg is om iets nieuws te leren maar wel haalbaar blijft, geeft vaak meer voldoening dan een ambitieus eindproduct dat maar een klein deel van de groep zelfstandig kan maken.

5. Een succeservaring is belangrijker dan een perfect resultaat

Vooral tijdens een eerste kennismaking met een discipline.

Een leerling die vooraf zegt niet creatief te zijn en aan het einde toch tevreden is over iets wat hij heeft gemaakt of geleerd, heeft misschien wel de belangrijkste stap gezet.

6. Keuzevrijheid helpt, maar verrassing ook

Leerlingen hun favoriete workshop laten kiezen kan de motivatie verhogen.

Maar onderwijs is óók een plek om kennis te maken met dingen waarvoor je uit jezelf nooit gekozen zou hebben.

7. Kijk naar de groep, niet alleen naar het schooltype

VMBO, HAVO, VWO, groep 7 of groep 8 zegt iets.

Maar nooit alles.

De sfeer in een klas, zelfstandigheid, groepsdynamiek en ervaring met creatieve opdrachten bepalen minstens zoveel hoe een workshop moet worden uitgevoerd.

Veelgestelde vragen over creatieve workshops op school

Hoe lang duurt een creatieve workshop?

Veel workshops zijn goed uitvoerbaar in 60 tot 120 minuten. Ongeveer 90 minuten is voor veel activiteiten een prettige duur. De ideale tijd hangt af van leeftijd, groepsgrootte en workshop.

Hoeveel leerlingen kunnen deelnemen?

Dat verschilt per workshop. Activiteiten waarbij apparatuur of veel individuele begeleiding nodig is vragen vaak om kleinere groepen dan bijvoorbeeld dans- of bewegingsworkshops.

Zijn creatieve workshops geschikt voor basisscholen?

Ja. Wel moet de workshop passen bij de leeftijd en ontwikkeling van de kinderen. Niet iedere workshop die geschikt is voor groep 8 is ook geschikt voor groep 3.

Welke workshops zijn geschikt voor middelbare scholieren?

Onder andere muziek, dans, graffiti, fotografie, film, digitale media, rap, spoken word, AI en verschillende actieve workshops zijn goed inzetbaar in het voortgezet onderwijs. De beste keuze hangt af van leeftijd, groepsgrootte, doel en beschikbare ruimte.

Kunnen workshops worden aangepast aan een thema?

Vaak wel. Vooral de opdracht binnen een workshop kan worden gekoppeld aan thema's zoals vrijheid, identiteit, duurzaamheid, mediawijsheid of burgerschap.

Moeten leerlingen ervaring hebben?

Nee. De meeste kennismakingsworkshops zijn juist bedoeld voor leerlingen die nog geen ervaring hebben met de discipline.

Kan een workshop onderdeel zijn van CKV?

Ja. Veel culturele en creatieve workshops kunnen binnen een CKV-programma worden ingezet. Welke invulling het beste past hangt af van de doelen van de school en de manier waarop de activiteit wordt ingebed.

Kunnen we meerdere workshops op één dag organiseren?

Ja. Bij een cultuurdag of projectdag kunnen meerdere workshops tegelijkertijd plaatsvinden en kunnen groepen rouleren of vooraf een activiteit kiezen.

Moet een docent tijdens de workshop aanwezig blijven?

Wij adviseren dat wel. De eigen docent kent de leerlingen, de onderlinge verhoudingen en eventuele bijzonderheden binnen de groep. De workshopleider kan zich daardoor beter concentreren op de inhoud van de workshop.

Kunnen workshops op school zelf plaatsvinden?

Ja. Veel workshops kunnen gewoon in klaslokalen, aula's, gymzalen of andere ruimtes binnen de school worden verzorgd. Welke ruimte nodig is verschilt per activiteit.

Samenvatting: welke creatieve workshop past bij jouw school?

Er bestaat niet één creatieve workshop die voor iedere school en iedere klas de beste keuze is.

Kijk vooral naar:

leeftijd → groepsgrootte → doel → beschikbare tijd → ruimte → materiaal → interesses van leerlingen.

En kijk daarna pas naar de naam van de workshop.

Een goede workshop geeft leerlingen voldoende tijd om zelf te proberen, fouten te maken, iets nieuws te ontdekken en uiteindelijk met een positieve ervaring terug de klas in te gaan.

Dat kan een zelfgemaakte foto, rap of animatie zijn.

Maar net zo goed een nieuwe dansmove, beatboxritme of simpelweg de ontdekking:

“Hé, dit kan ik eigenlijk best.”

Creatieve workshops op jullie school organiseren?

4XM Workshops organiseert sinds 2004 creatieve workshops voor scholen in Nederland en België. Met meer dan zestig verschillende workshops binnen muziek, dans, multimedia, beeldende kunst, taal en actieve disciplines kunnen we programma's samenstellen voor één klas, een jaarlaag of een complete school.

Dat kan als losse workshop, maar ook als onderdeel van een cultuurdag, CKV-programma, introductiedag of projectweek.

Vertel ons hoeveel leerlingen deelnemen, welke leeftijden het zijn, hoeveel tijd beschikbaar is en wat jullie ongeveer zoeken. Dan kunnen we gericht adviseren welke workshops praktisch én inhoudelijk het beste passen.