Mediawijsheid op school: activiteiten, AI, sociale media en kritisch mediagebruik

Leerlingen groeien op met TikTok, YouTube, influencers, games, AI, smartphones, online reclame en een vrijwel onbeperkte hoeveelheid informatie.

Ze gebruiken media iedere dag.

Maar veel media gebruiken betekent nog niet automatisch dat je er ook mediawijs mee omgaat.

Kunnen leerlingen beoordelen of informatie betrouwbaar is? Begrijpen ze waarom ze bepaalde berichten te zien krijgen? Herkennen ze reclame en beïnvloeding? Weten ze hoe gemakkelijk foto's en video's kunnen worden gemanipuleerd? En denken ze na over wat ze zelf online maken en delen?

Mediawijsheid gaat daarom veel verder dan weten hoe een smartphone, tablet of app werkt.

Het gaat vooral om bewust, kritisch, actief en verantwoord omgaan met media.

En juist doordat leerlingen zelf media maken, kun je veel van die mechanismen zichtbaar maken.

Wat is mediawijsheid?

Netwerk Mediawijsheid omschrijft mediawijsheid als de competenties die nodig zijn om actief, kritisch en bewust deel te nemen aan de mediasamenleving.

Dat is behoorlijk breed.

Op school kan mediawijsheid bijvoorbeeld gaan over:

• informatie zoeken en beoordelen;
• sociale media;
• online gedrag;
• privacy;
• reclame en beïnvloeding;
• beeldvorming;
• nepnieuws en desinformatie;
• algoritmes;
• influencers;
• AI;
• foto's en video's;
• zelf digitale content maken;
• verantwoord publiceren en delen.

Een leerling die technisch uitstekend met een telefoon kan omgaan, is dus niet automatisch mediawijs.

Kunnen gebruiken is iets anders dan begrijpen wat media met je doen.

Is mediawijsheid hetzelfde als digitale geletterdheid?

Nee.

De begrippen worden vaak door elkaar gebruikt, maar mediawijsheid is onderdeel van het bredere begrip digitale geletterdheid.

Digitale geletterdheid gaat onder andere over digitale technologie, informatie, data, algoritmes, systemen en verantwoord handelen in de digitale samenleving. Mediawijsheid legt daarbij sterk de nadruk op het kritisch en bewust omgaan met media en de invloed daarvan op jezelf en de samenleving.

Voor scholen wordt digitale geletterdheid bovendien steeds belangrijker binnen het landelijke curriculum.

SLO publiceerde in 2025 de definitieve conceptkerndoelen digitale geletterdheid. De verwachting van de overheid is dat de vernieuwde kerndoelen op 1 augustus 2027 in werking treden. Scholen kunnen er nu al mee aan de slag.

Mediawijsheid is daarmee geen los onderwerp dat alleen tijdens een speciale projectdag aandacht hoeft te krijgen.

Het raakt steeds meer aan het gewone onderwijs.

Mediawijsheid is meer dan waarschuwen voor gevaren

Bij mediawijsheid wordt al snel gedacht aan risico's:

Pas op wat je online zet.

Deel geen wachtwoorden.

Praat niet met vreemden.

Geloof niet alles wat je ziet.

Dat zijn belangrijke onderwerpen, maar mediawijsheid uitsluitend benaderen vanuit gevaar doet het onderwerp tekort.

Media bieden leerlingen namelijk ook enorme mogelijkheden om:

• informatie te vinden;
• zichzelf uit te drukken;
• verhalen te vertellen;
• kunst en muziek te maken;
• samen te werken;
• ideeën te delen;
• mensen te bereiken;
• nieuwe technologie te ontdekken.

Mediawijs onderwijs gaat daarom niet alleen over:

“Waar moet je voor oppassen?”

maar ook over:

“Hoe kun je media bewust, kritisch én creatief gebruiken?”

Van media consumeren naar media maken

Een van de interessantste manieren om media beter te begrijpen, is door ze zelf te maken.

Wie zelf een foto maakt, ontdekt dat de fotograaf bepaalt wat wel en niet in beeld komt.

Wie een video monteert, merkt dat dezelfde beelden een ander verhaal kunnen vertellen wanneer je de volgorde verandert.

Wie met Green Screen werkt, ziet hoe gemakkelijk werkelijkheid en achtergrond van elkaar kunnen worden losgekoppeld.

Wie een vlog maakt, moet nadenken over publiek, presentatie en wat je wel of niet laat zien.

En wie met AI een afbeelding, tekst of muziekstuk maakt, ontdekt dat technologie niet simpelweg zelfstandig een objectieve waarheid produceert.

Zelf media maken kan zichtbaar maken hoe media worden geconstrueerd.

Netwerk Mediawijsheid noemt zelf media maken ook expliciet als manier om mediawijsheid en andere vaardigheden te ontwikkelen.

Kritisch kijken naar foto's en beelden

Een foto lijkt vaak objectief.

Je ziet toch gewoon wat er gebeurd is?

Maar iedere foto is het resultaat van keuzes.

Waar staat de fotograaf?

Wat staat er binnen het kader?

Wat juist niet?

Op welk moment wordt de foto gemaakt?

Welke foto wordt uiteindelijk gepubliceerd?

Is de foto bewerkt?

En welk onderschrift wordt erbij geplaatst?

Daarom is fotografie heel geschikt om met leerlingen over beeldvorming te werken.

Laat twee groepen bijvoorbeeld dezelfde locatie, persoon of gebeurtenis fotograferen met verschillende opdrachten:

Laat deze plek gezellig lijken.

en:

Laat dezelfde plek ongezellig lijken.

De werkelijkheid is niet veranderd.

Het beeld ervan wel.

Dat levert vaak meer inzicht op dan alleen vertellen dat beelden kunnen beïnvloeden.

Netwerk Mediawijsheid benadrukt eveneens dat leerlingen moeten leren nadenken over de betekenis, bedoeling en invloed van beelden.

Video: wat gebeurt er als je gaat monteren?

Bij video wordt de invloed van de maker nog duidelijker.

Je kunt beelden selecteren, inkorten, achter elkaar plaatsen en combineren met muziek, tekst en geluid.

Daardoor kun je betekenis creëren.

Een lachend gezicht gevolgd door een shot van een leerling kan iets heel anders suggereren dan hetzelfde lachende gezicht na een totaal ander shot.

Voor mediawijsheid is daarom niet alleen de vraag interessant:

“Is deze video echt?”

maar ook:

“Welke keuzes heeft de maker gemaakt om mij dit verhaal te laten geloven?”

Dat onderscheid wordt steeds belangrijker nu digitale beeldbewerking en generatieve AI het gemakkelijker maken om overtuigende beelden te produceren.

Green Screen: zien is niet altijd geloven

Green Screen is een heel directe manier om leerlingen te laten ervaren dat wat ze op een scherm zien niet hetzelfde hoeft te zijn als wat tijdens de opname werkelijk gebeurde.

Iemand staat in werkelijkheid voor een groene achtergrond.

Een paar momenten later lijkt diezelfde leerling in New York, op Mars of midden in een nieuwsuitzending te staan.

Juist doordat leerlingen zelf het trucje uitvoeren, begrijpen ze beter hoe beeld kan worden geconstrueerd.

Daarmee kun je vervolgens het gesprek voeren:

Als wij dit zelf kunnen maken, wat betekent dat dan voor andere beelden die we online zien?

Vloggen en online identiteit

Een vlog lijkt spontaan.

Maar ook een vlog is meestal een selectie.

De maker kiest:

• wat er wordt gefilmd;
• welke momenten worden gebruikt;
• wat wordt weggelaten;
• hoe iemand zichzelf presenteert;
• welke muziek wordt toegevoegd;
• welk verhaal wordt verteld.

Dat maakt Vloggen interessant voor gesprekken over online identiteit.

Is wat iemand op sociale media laat zien hetzelfde als zijn of haar dagelijkse werkelijkheid?

Waarom laten mensen bepaalde dingen wel zien en andere niet?

En wat doet dat met degene die naar al die zorgvuldig geselecteerde beelden kijkt?

Het doel hoeft niet te zijn om leerlingen te vertellen dat sociale media slecht zijn.

Interessanter is dat ze leren herkennen hoe online beeldvorming werkt.

Sociale media en beïnvloeding

Waarom blijf je soms veel langer scrollen dan je van plan was?

Waarom krijg jij andere filmpjes te zien dan iemand naast je?

Waarom lijkt een bepaald product ineens overal op te duiken?

Sociale media zijn niet alleen platforms waarop mensen informatie delen.

Er zitten ook commerciële belangen, aanbevelingssystemen en algoritmes achter.

De Rijksoverheid noemt het begrijpen van bijvoorbeeld algoritmes van sociale media expliciet binnen digitale geletterdheid.

Leerlingen hoeven niet precies te kunnen programmeren hoe ieder aanbevelingsalgoritme werkt om hierover mediawijzer te worden.

Ze kunnen wel leren vragen:

Waarom krijg ik dit te zien?

Wie heeft er belang bij dat ik hiernaar kijk?

Waarom wordt juist deze boodschap aan mij getoond?

Reclame en influencers

Reclame ziet er online lang niet altijd uit als traditionele reclame.

Een influencer kan een product gebruiken in een video.

Een merk kan samenwerken met een populaire creator.

Een filmpje kan vooral entertainment lijken en tegelijkertijd bedoeld zijn om iets te verkopen.

Daarom is een belangrijke mediawijze vraag:

Wie probeert mij waarvan te overtuigen – en waarom?

Leerlingen kunnen vervolgens zelf een reclame, socialmediapost of korte video maken.

Daarbij moeten ze bewust nadenken over doelgroep, beeld, taal, muziek en overtuiging.

Juist door zelf te proberen iemand te beïnvloeden, worden de gebruikte technieken veel concreter.

Nepnieuws, desinformatie en betrouwbare informatie

Niet alles wat online staat is waar.

Maar “geloof niet alles op internet” is als onderwijsdoel te simpel.

Leerlingen moeten juist leren waarom ze bepaalde informatie wel of niet vertrouwen.

Wie is de bron?

Wie heeft het gepubliceerd?

Zijn andere betrouwbare bronnen te vinden?

Wanneer is het gepubliceerd?

Is het een nieuwsbericht, mening, reclame, satire of gemanipuleerd beeld?

Wordt bewijs gegeven?

Past de sensationele kop eigenlijk wel bij de inhoud?

Informatievaardigheden gaan onder andere over het zoeken, beoordelen en verwerken van informatie.

Dat wordt met de groei van AI alleen maar relevanter.

AI en mediawijsheid

Generatieve AI heeft een nieuwe laag aan mediawijsheid toegevoegd.

Leerlingen kunnen in korte tijd teksten, afbeeldingen, muziek, stemmen en video's laten genereren.

Dat biedt enorme creatieve mogelijkheden.

Maar het roept ook nieuwe vragen op.

Wie heeft iets gemaakt?

Is het resultaat betrouwbaar?

Waar komt de informatie vandaan?

Kan AI fouten maken?

Mag je alles wat technisch mogelijk is ook gebruiken?

Hoe herken je een door AI gemaakt beeld?

Wat gebeurt er met materiaal dat je invoert?

En wanneer moet je vermelden dat AI is gebruikt?

Een goede activiteit rond AI draait daarom wat ons betreft niet alleen om:

“Kijk eens wat AI allemaal kan.”

Minstens zo interessant is:

“Hoe beoordelen we wat AI voor ons maakt?”

AI gebruiken én kritisch beoordelen

Bij onze workshop Creatief met AI kunnen leerlingen bijvoorbeeld zelf ervaren hoe generatieve technologie wordt ingezet bij creatieve processen.

Dat praktische gebruik biedt vervolgens aanleiding voor veel bredere vragen.

Waarom geeft dezelfde opdracht niet altijd hetzelfde resultaat?

Waarom ziet een gegenereerde afbeelding er soms overtuigend uit terwijl details niet kloppen?

Wat gebeurt er wanneer je de instructie verandert?

Welke keuzes maakt de leerling zelf en welke worden door het systeem ingevuld?

Hier ligt een belangrijk verschil tussen AI gebruiken en AI begrijpen.

Een leerling die uitstekend prompts kan invoeren, is niet automatisch AI-wijs.

Privacy en verantwoord delen

Mediawijsheid gaat ook over nadenken voordat je publiceert.

Mag je zomaar een foto van een klasgenoot online zetten?

Welke persoonlijke gegevens geef je prijs?

Wat gebeurt er met iets nadat het gedeeld is?

Wie kan het later nog bekijken?

Bij praktische mediaopdrachten ontstaat dit onderwerp bijna vanzelf.

Zodra leerlingen elkaar fotograferen of filmen, is er een concrete aanleiding om te bespreken wat je met dat materiaal doet.

Daarmee wordt privacy geen abstract hoofdstuk uit een lesboek, maar onderdeel van een echte keuze.

Mediawijsheid en burgerschap

Mediawijsheid en burgerschap raken elkaar op veel punten.

Denk aan:

• vrijheid van meningsuiting;
• online omgangsvormen;
• desinformatie;
• polarisatie;
• beeldvorming;
• discriminatie;
• maatschappelijke discussie;
• democratie;
• verantwoordelijkheid voor wat je deelt.

Digitale media zijn immers een belangrijke plek geworden waar leerlingen informatie krijgen, hun mening vormen en met anderen communiceren.

Een activiteit rond mediawijsheid kan daardoor ook onderdeel zijn van burgerschapsonderwijs.

Maar hetzelfde uitgangspunt geldt als bij andere creatieve activiteiten:

een workshop is niet automatisch burgerschapsonderwijs omdat leerlingen een digitaal medium gebruiken.

De inhoudelijke opdracht en reflectie bepalen de verbinding.

Mediawijsheid in het basisonderwijs

Ook jonge kinderen groeien op met beeldschermen, filmpjes, games en online media.

Mediawijsheid hoeft daarom niet pas in het voortgezet onderwijs te beginnen.

De onderwerpen en opdrachten moeten uiteraard wel passen bij de leeftijd.

Bij jongere kinderen kan het bijvoorbeeld gaan over:

• wat echt en verzonnen is;
• reclame herkennen;
• foto's en filmpjes;
• aardig gedrag online;
• toestemming vragen;
• verstandig omgaan met schermen.

Bij oudere basisschoolleerlingen kunnen onderwerpen als influencers, privacy, sociale media, nepnieuws en AI al veel concreter worden besproken.

Netwerk Mediawijsheid biedt ook specifiek materiaal voor het primair onderwijs en benadrukt dat mediawijsheid al op jonge leeftijd ontwikkeld kan worden.

Mediawijsheid in het voortgezet onderwijs

In het VO kan meer verdieping worden aangebracht.

Leerlingen gebruiken vaak zelfstandig sociale media en digitale platforms en kunnen ingewikkeldere vragen onderzoeken.

Bijvoorbeeld:

Waarom wordt een bericht viraal?

Hoe werkt online beïnvloeding?

Wat doet beeldvorming met onze mening?

Hoe betrouwbaar is AI?

Waarom zien twee mensen online verschillende informatie?

Wat is de grens tussen overtuigen en manipuleren?

Hoe bouwt iemand online een identiteit op?

Daarmee kan mediawijsheid worden gekoppeld aan bijvoorbeeld Nederlands, maatschappijleer, CKV, burgerschap, mentorlessen of een projectweek.

Een losse workshop of een complete mediawijsheidsdag?

Mediawijsheid kan binnen één workshop worden behandeld, maar ook als centraal thema voor een complete dag.

Bijvoorbeeld met verschillende groepen die werken aan:

Fotografie → beeldvorming en framing
Vloggen → online identiteit en presentatie
Green Screen → werkelijkheid en manipulatie
Stop Motion → beeld, verhaal en montage
Creatief met AI → generatieve media en betrouwbaarheid

De activiteiten verschillen, maar de centrale vraag kan gelijk blijven:

Hoe worden media gemaakt en hoe beïnvloeden ze wat wij zien, denken en geloven?

Daarmee wordt een verzameling workshops een inhoudelijk samenhangende themadag over mediawijsheid.

Week van de Mediawijsheid

Een logisch moment om extra aandacht aan het onderwerp te besteden is de jaarlijkse Week van de Mediawijsheid.

In 2026 vindt deze plaats van 6 tot en met 13 november en staat de campagne in het teken van gezond schermgebruik. Netwerk Mediawijsheid stelt daarvoor ook materialen beschikbaar voor het onderwijs.

Een school hoeft natuurlijk niet op die week te wachten.

Mediawijsheid speelt het hele jaar door.

Wat wij in ruim twintig jaar creatieve mediaworkshops op scholen hebben geleerd

Sinds 2004 verzorgen we creatieve workshops op scholen. Daarbij hebben fotografie, video en later tablets, sociale media en AI een steeds grotere rol gekregen.

Een paar dingen vallen ons daarbij steeds opnieuw op.

1. Leerlingen kunnen vaak meer met media dan ze kunnen uitleggen

Een leerling kan razendsnel een filmpje maken of een app bedienen.

Maar vraag waarom een bepaalde video overtuigend is of waarom hij iets online vertrouwt en het antwoord is veel minder vanzelfsprekend.

Technische handigheid en mediawijsheid zijn niet hetzelfde.

2. Zelf maken maakt manipulatie zichtbaar

Vertellen dat beelden kunnen worden gemanipuleerd blijft abstract.

Laat leerlingen zelf een foto framen, video monteren of Green Screen gebruiken en ze ervaren het mechanisme.

Daarna kun je veel gemakkelijker bespreken wat dat betekent voor beelden die ze dagelijks zien.

3. Het gesprek ná het maken is minstens zo interessant

Een mooie foto of video is niet het enige doel.

Vraag ook:

Waarom heb je hiervoor gekozen?

Wat heb je buiten beeld gehouden?

Welke indruk wilde je creëren?

Zou iemand anders dezelfde beelden anders kunnen interpreteren?

Daar ontstaat mediawijsheid.

4. Begin bij hun eigen mediabeleving

Sociale media, YouTube, AI, influencers en online video's zijn voor leerlingen geen abstracte toekomst.

Het is hun dagelijkse omgeving.

Dat maakt voorbeelden uit die wereld vaak effectiever dan een theoretische uitleg over “de media”.

5. Vertel niet alleen wat leerlingen niet mogen

Wanneer mediawijsheid vooral bestaat uit waarschuwingen, ontstaat snel afstand.

Leerlingen mogen ook ontdekken wat er juist leuk, creatief en waardevol aan media is.

Kritisch zijn en enthousiast gebruiken kunnen prima samengaan.

6. AI verandert sneller dan lesmateriaal

Specifieke tools kunnen binnen korte tijd veranderen of verdwijnen.

Daarom vinden wij de achterliggende vragen belangrijker dan het beheersen van één specifieke AI-app.

Kan ik dit resultaat vertrouwen?

Wie heeft de keuze gemaakt?

Wat ontbreekt?

Wat gebeurt er met mijn gegevens?

Kan ik controleren of het klopt?

Die vragen blijven relevant, ook wanneer de technologie verandert.

7. Eén workshop maakt een leerling niet mediawijs

Net zoals één rekenles iemand niet rekenvaardig maakt, maakt één mediaworkshop een leerling niet mediawijs.

Een workshop kan wel iets zichtbaar maken, nieuwsgierigheid oproepen en een onderwerp concreet maken.

De echte ontwikkeling ontstaat wanneer scholen die ervaringen gedurende meerdere leerjaren blijven verdiepen.

Veelgestelde vragen over mediawijsheid op school

Wat is mediawijsheid?

Mediawijsheid gaat over de kennis, vaardigheden en houding die nodig zijn om bewust, kritisch, actief en verantwoord met media om te gaan.

Is mediawijsheid verplicht op school?

Mediawijsheid valt binnen het bredere leergebied digitale geletterdheid. De definitieve conceptkerndoelen digitale geletterdheid zijn gepubliceerd en scholen kunnen daar al mee werken. Volgens de huidige planning van de overheid treden de vernieuwde kerndoelen digitale geletterdheid per 1 augustus 2027 in werking.

Is mediawijsheid hetzelfde als digitale geletterdheid?

Nee. Mediawijsheid is onderdeel van digitale geletterdheid. Digitale geletterdheid omvat een breder geheel aan kennis en vaardigheden om in een digitale samenleving te functioneren.

Welke onderwerpen horen bij mediawijsheid?

Denk aan sociale media, online gedrag, privacy, beeldvorming, reclame, influencers, betrouwbare informatie, nepnieuws, algoritmes, AI en zelf digitale media maken.

Welke workshops passen bij mediawijsheid?

Fotografie, Vloggen, Green Screen, Stop Motion en Creatief met AI bieden goede praktische ingangen. De workshop alleen bepaalt echter niet of iets mediawijsheidsonderwijs is; vooral de opdracht en reflectie zorgen voor de inhoudelijke koppeling.

Kun je mediawijsheid combineren met burgerschap?

Ja. Onderwerpen als vrijheid van meningsuiting, desinformatie, online gedrag, beeldvorming en maatschappelijke discussie raken zowel mediawijsheid als burgerschap.

Is AI onderdeel van mediawijsheid?

AI raakt verschillende onderdelen van digitale geletterdheid en is voor mediawijsheid bijzonder relevant wanneer leerlingen werken met AI-gegenereerde tekst, beeld, audio en video en leren nadenken over betrouwbaarheid, beïnvloeding, auteurschap en verantwoord gebruik.

Vanaf welke leeftijd kun je aandacht besteden aan mediawijsheid?

Dat kan al in het basisonderwijs. De onderwerpen en opdrachten moeten wel worden aangepast aan de leeftijd en mediabeleving van leerlingen.

Kun je een complete themadag rond mediawijsheid organiseren?

Ja. Verschillende workshops kunnen vanuit één centrale vraag worden georganiseerd, bijvoorbeeld rond beeldvorming, online identiteit, AI of echt versus nep.

Is één workshop voldoende voor mediawijsheid?

Nee. Een workshop kan een waardevolle kennismaking of verdieping zijn, maar mediawijsheid vraagt om herhaalde aandacht en een bredere plek binnen het onderwijs.

Samenvatting: media gebruiken is niet hetzelfde als mediawijs zijn

Leerlingen zijn dagelijks omringd door digitale media.

Dat betekent niet automatisch dat ze begrijpen hoe die media werken, waarom ze bepaalde informatie te zien krijgen of hoe beelden en boodschappen hen kunnen beïnvloeden.

Mediawijsheid gaat daarom verder dan technische vaardigheden.

Leerlingen moeten leren kijken, vragen stellen, beoordelen, creëren en reflecteren.

Zelf media maken kan daarbij bijzonder waardevol zijn.

Wie zelf fotografeert, filmt, monteert, vlogt of met AI werkt, ervaart welke keuzes achter een mediaproduct zitten.

En precies daar ontstaat een interessante combinatie:

niet alleen leren omgaan met media, maar leren begrijpen hoe media werken.

Mediawijsheid op jullie school?

4XM Workshops verzorgt sinds 2004 creatieve workshops en cultuurdagen voor scholen in Nederland en België.

Mediawijsheid kan worden verwerkt in één praktische workshop, maar ook als rode draad door een complete themadag, projectdag of cultuurdag.

Met bijvoorbeeld Fotografie, Vloggen, Green Screen, Stop Motion en Creatief met AI kunnen leerlingen zelf media maken en tegelijkertijd nadenken over beeldvorming, online identiteit, beïnvloeding, betrouwbaarheid en AI.

Daarbij blijft voor ons één uitgangspunt belangrijk:

Leerlingen worden niet mediawijzer door alleen te horen wat media met hen doen. Het wordt veel concreter wanneer ze zelf ontdekken hoe media worden gemaakt.